– JUS SÁHTTÁ EASTADIT: Charlotte Eira lohká ahte jus boahkuin sáhttá eastadit borasdávdda, de ii oainne boasttuvuođaid váldit boahku. Govven: Sárá Máret Rávdná Oskal

– Soaitá leat heahpat

Dearvvašvuođadivššárat lohkaba unnán nuorra nieiddaid Guovdageainnus váldán HPV-boahku. Nuorra nieida, guhte ieš lea váldán dán vaksiinna, jáhkká tabuaid sáhttit leat duogážin dasa.

 

15:26 Miessemánu 12. beaivi 2017

Charlotte Eira (25) lea Ruoŧa beale Sámis eret, ja doppe lei olu diehtojuohkin boahku birra, muhto ii šaddan goasse váldit boahku. 

Go fárrii Guovdageidnui 2010:s, ii gullan šat dan birra, ovdal go bođii SMS-muittuhus Álbmotdearvvašvuođa instituhtas. 

Dál sus okta olmmái ávžžuhii boahkuhuvvot, ja Charlotte mearridii váldit boahku.

– Jus sáhttá eastadit dávddaid, de manne ii, lea juobe geahččalan ge. Borasdávda ii leat mihkke leaikkaid, jus šaddá mihkke ja ii leat váldán boahku, šaddá álo jurddašit manne ii váldán, lohká Charlotte.

 

Jáhkká leat tabun

Son ii leat gullan nu olu humu boahku birra. 

Son árvvoštallá ahte soaitá heahpat go njoammu seksuálalaš oktavuođain, muhto jáhkká ahte lea ávki hupmat dan birra, vai ii leat tabu.

– Sáhttá maid leahkit dalle go spiidneinfluensa leavai, olbmot válde boahkuid eai ge diehtán mii dat lei. Das ledje olu liigeváikkuhusat. Muhto dán boahku leat dutkan olu, dál gullen ahte álget bártniide maid fállat boahku. Dán leat dutkan olu, ja áin ávžžuhit boahkuhuvvot. Jáhkán ahte jus livččii várálaš, de ii livčče nuvttá, lohká Charlotte.

 

Unnán nuorra nieiddat boahtán


HPV-BOAHKKU: Skábmamánu 1. beaivvi rájes leaba Berit Inger Anne Buljo ja Inga Karen Anne Sara boahkuhan HPV-boahkuin. Eaba leat beassan boahkuhit nu olu go leigga jáhkkán, go vásiheaba ahte lea unnán diehtu boahku birra. Govven: Sárá Máret Rávdná Oskal

HPV-vaksiidna fállo nuvttá buot nieiddaide geat leat šaddan 1991:s ja ovdal.

Dat lea oassi Álbmotdearvvašvuođa instituhta prográmmas, eastadit borasdávdda mánágoahtečoddagis.

– Eai leat boahtán nu oallugat boahku oažžut go leimmet doivon ja vuordán, lohká dearvvašvuođadivššár ja jortamovra Inga Karen Anne Sara.

– Lea oalle unna proseanttaš nuorra nieiddain geat leat boahtán, lasiha dearvvašvuođadivššár Berit Inger Anne Buljo.

 

Leamaš diehtojuohkin

Vaksiidna eastada HPV-infekšuvnnaid, mii lea mii dagaha mánágoahtečottaborasdávdda. HPV-infekšuvdna sáhttá rievdat seallarievdamii, mii fas sáhttá rievdat borasdávdan.

Dearvvašvuođadivššárat lohkaba ahte sii geat bohtet boahkuhuvvot, dihtet ja leat lohkan boahku birra, muhto muđui eai jearat nuorat sudnos dan birra.

– Mis lea leamaš diehtojuohkin dan birra, ja Álbmotdearvvašvuođa instituhtas lea leamaš diehtojuohkin dan birra. Dattetge leat unnán leamaš váldime boahku, go jurddaša mis leat olu nuorat min suohkanis. Orru leame nu ahte olusat gullet olbmáin boahku birra, ja orru unnán diehtu boahku birra, lohká Berit Inger Anne Buljo.

Soai árvvoštallaba ahte nuorat soitet eará sajiin leamaš váldime boahku, jus mat studerejit eará báikkis. Boahku sáhttá váldit doppe gos orru.

– Lea váttis diehtit manne eai leat leamaš nu olusat váldime boahku, lohkaba soai.

 

Humant Papillomavirus (HPV)

– Humant papillomavirus (HPV) lea virusinfekšuvdna mas gávdnojit badjel 100 iešguđetlágan šlája. Muhtun šlájat eai leat várálaččat, earát fas sáhttet dagahit seallarievdademiid ja borasdávdda.

– HPV-virus njoammu seksualálaš oktavuođain.

– Norggas gávdnojit guovttelágan HPV-boahku. Goappaš boahkut várjalit HPV 16 ja HPV 18 vuostá. Dat guokte šlája leat mat dávjjimusat (70 proseantta) dagahit borasdávdda mánágoahtečoddagis.

– Buot nieiddat mat leat šaddan 1991:s ja ovdal ožžot nuvttá HPV-boahku.

– 2009 rájes leat buot 7. luohká nieiddat ožžon fálaldaga boahkuhuvvot.

– Mihttun boahkuhanprográmmain lea oažžut mánágoahtečottaborasdávdaloguid njiedjat Norggas.

– HPV-infekšuvdna lea dávjjimusat nuorra olbmuin. Danne fállo boahkku nuoraide.

– Dábáleamos liigeváikkuhus lea ahte árástuvvo, ruvssoda ja bohtana dakko gokko boahkku lea biddjon. Muhtumat ožžot oaivebákčasa, šaddet váibbasin ja deahkit bávččagit. Lea oalle dábálaš febera oažžut. Sáhttá maid šaddat bávččas lađđasiin, sakŋida, ihtaluvvá, váibmogákkahat, njárbes čoavji dahje čoavji bávččas.

– Ii leat goasse duođaštuvvon ahte HPV-boahkku lea dagahan duođalaš buozalmasvuođa.

– Sáhttá balddihan

Lea leamaš sáhka ahte HPV-boahkus leat várálaš liigeváikkuhusat. Danmárkkus leat jáhkkán ahte HPV-boahkku dagaha POTS-dávdda (Postural Ortostatisk Takykardi Syndrom).

Eurohpá dálkkasdoaimmahat lea guorahallan ášši, muhto eai gávdnan makkárge duođaštusa ahte lei boahkku mii dagahii POTS-dávdda. Dan čállá Álbmotdearvvašvuođa instituhtta iežaset neahttasiiddus.

– Ii Álbmotdearvvašvuođa instituhtta livčče ávžžuhan váldit dan jus livččii duođaštuvvon ahte lea várálaš. Ii ábut juohke diŋgii jáhkkit maid neahtas lohká, muhto dieđusge lea iežas árvvoštallama duohken. Dat sáhttá balddihan nuoraid váldimis boahku, lohká Inga Karen Anne Sara.

Stáhta ávžžuha buot nuorra nieiddaid váldit boahku, go oidnet ahte lea olu mánágoahtečottaborasdávda.

Juohkehaš galgá váldit golbma boahku, ja dearvvašvuođadivššárat čilgeba ahte dat mákset stádii lagabui 4000 ruvnno.

– Eai livčče duššiid dihte bidjan ná divrras eastadandoaimmaid johtui jus das ii livčče ávki, lohká Inga Karen Anne Sara.

 

Váttis fuomášit

HPV-virus njoammu seksuálalaš ovttasteami oktavuođas. Dearvvašvuođadivššárat čilgeba ahte eanas olbmuin lea HPV-infekšuvdna okte eallinagis, muhto muhtumin rumaš čorge dan ieš eret.

Eará háviid šaddá seallarievdan, ja muhtun háviid rievdá borasdávdan.

– Mánágoahtečottaborasdávdda ii leat álki fuomášit, ja dat sáhttá leavvan guhkás ovdal go mearkkat álget boahtit. Dalle sáhttá leahkit beare maŋŋit, čilgeba soai.

– Dá lea investeren iežas dearvvašvuhtii, mii ávžžuhit váldit oktavuođa. Sáhttá vaikko SMS sáddet, ja mii šiehttat áiggi, lohkaba soai.

 

Evttoha fáddáeahkeda

– Midjiide, geat leat boarráseappot, ii soaitte nu issoras váldit oktavuođa dearvvašvuođaguovddážiin. Jáhkán nuorabuidda lea veahá vearrát. Jáhkán livččii buorre jurdda lágidit fáddáeahkeda, muhtun eahkeda ovdamearkka dihte, lohká Charlotte Eira.

– Buorre jurdda gal livččii, muhto nubbi lea ahte bohtet go. Dávjá go mii lágidit fáddáeahkediid, de eai boađe nuorat. Šaddá nu ahte čohkkát ja vuordit, lea váttis olahit nuoraid, lohkaba dearvvašvuođadivššárat evttohusa birra.

Fáddásánit
Ođđasat

På forsiden nå

Muhtun 40-jahkásaš dievdu biddjui mannan ija giddagassii galgá doaruhan bearašlahtuid.

Almmuhuvvon odne, dii. 09:26 Čakčamánu 23. beaivi 2017

Beaivváža ođđa bihtá čájeha sápmelačča oktavuođa luondduin, ja mo stuorraservodaga vuovdnásvuohta billista eatnamiid ja kultuvrra ruvkedoaimmaiguin. Neavttár Áilloš muitala dát lea áigeguovdilis fáddá go luonddubillisteapmi lea juoga mii lea dáhpáhuvvamin miehtá máilmmi dál maid.

Almmuhuvvon ikte, dii. 14:48 Čakčamánu 22. beaivi 2017

Dál leat fas čájehišgoahtán filmmaid Diehtosiidda činus.

Almmuhuvvon ikte, dii. 14:54 Čakčamánu 22. beaivi 2017
Ođđa lávlla Johan Kittis:

Johan Kitti lea ráhkkaneame almmuhit iežas njealját skearru, ja odne almmuha ovtta lávlaga mii lea skearrus.

Almmuhuvvon ikte, dii. 13:12 Čakčamánu 22. beaivi 2017

Vaikke Árja oaččui badjel viđa geardde eambbo jienaid go Guovdageainnu Dáloniidsearvi (GDS), de eai liikká ožžon eambbo áirasiid Sámediggái go GDS ge dagai, namalassii ovtta.

Almmuhuvvon ikte, dii. 10:27 Čakčamánu 22. beaivi 2017

Vuosttaš olmmoš lea áššáskuhtton dan nu gohčoduvvon Divttasvuona-áššis.

Almmuhuvvon ikte, dii. 12:15 Čakčamánu 22. beaivi 2017

Norgga stuorámus borramušfestivála Matstreif lágiduvvo Oslos dán vahkkoloahpa ja doppe beasat máistit maiddái sámi borramuša.

Almmuhuvvon ikte, dii. 12:12 Čakčamánu 22. beaivi 2017

Finnmárkku fylkkamánni lea dán jagi maid árvalan Áhkkárvuona bajásšaddanguovddáža Dronnet Sonja skuvlabálkkašumi vuoitit.

Almmuhuvvon ikte, dii. 11:08 Čakčamánu 22. beaivi 2017

Politiijat duoguštan mohtorsihkkelvuoddji goartta.

Almmuhuvvon ikte, dii. 10:52 Čakčamánu 22. beaivi 2017

Álbmotdearvvašvuođainstituhtta lea ožžon dieđu ahte čiežas leat njommon dan hárves bakteriijaid mii gohčoduvvo Salmonella Typhimurium.

Almmuhuvvon ikte, dii. 09:09 Čakčamánu 22. beaivi 2017

Kárášjoga penšunistasearvi lea hirpmástuvvan Marit Mathisdatter Anti áššái gos daddjo ahte su isit šaddá velggolažžan 2700 ruvnno mánnui maŋŋá go buot rehkegat leat mákson. Penšunistasearvvis lea čoahkkin vuossárgga, gos áigot ságastallat ja gávdnat čovdosii mo sáhttet veahkehit boarrásiid Kárášjoga gielddas.

15:24 Čakčamánu 21. beaivi 2017

Go ođđa Eurohpágeaidnu gaskal Girkonjárgga ja Murmánskka rahppo boahtte vahkus, de galget guokte bisma buressivdnidit dan geainnu. Davvi álbmogis leat oskumeanut hui nannos, muitala ekspearta.

15:30 Čakčamánu 21. beaivi 2017
Álttá, Hámmárfeastta ja Guovdageainnu ássit deaivvadedje Luvddiidčohkas:

Duohta dološ fearánat muita­luvvo várrečohkas Beaskáđđasa Luvddiidčohkas, gos lea várddus nu lulás go Rássegál­várrái ja nu davás go Álttá alimus váriide.

11:11 Čakčamánu 21. beaivi 2017

Álbmot čájehii garra vuostemiela bieggamillopárkka huksenplánaide davábealde Rástegáissá Sirpmá álbmotčoahkkimis. Kárášjoga sátnejođiheaddji maiddái lei boahtán bealuštit dan čuođi bargosaji maid ballet massit jus dát bieggamillopárkka ásahuvvo.

14:28 Čakčamánu 21. beaivi 2017